Malatya’da Kadın Olmak: Çarşıdan Başharık’a Uzanan Hayat

Sabahın erken saatinde Bakırcılar Çarşısı’ndan geçen bir kadınla başlar Malatya’nın günü. Elinde pazar filesi, aklında ev, çocuk, geçim… O file sadece sebze-meyve taşımaz; günün bütün yükünü taşır. Çarşının erkek sesleri arasında kadınlar vardır ama çoğu zaman fark edilmezler. Oysa şehrin nabzı onların adımlarıyla atar.

Kernek Meydanı’nda bir bankta yan yana oturan iki kadın, belki yarım saat konuşur ama asıl sohbet gözlerindedir. Biri Battalgazi’den gelmiştir, diğeri Yeşilyurt’un eski mahallelerinden. Konu bir yerden sonra mutlaka çocuklara, kiralara, hayat pahalılığına gelir. Sosyal hayat dedikleri şey, işte tam burada; pahalı kafelerde değil, Kernek’teki o banka sığar.

Başharık’ta, Tecde’de ya da Çilesiz’de bir apartman balkonu, kadınlar için küçük bir kamusal alandır. Akşamüstü balkonlar arası kurulan diyalog, bir mahalle meclisi gibidir. Kim hasta, kim taşındı, kim iş arıyor… Malatya’da kadınlar resmî toplantılar yapmaz ama mahalleyi onlardan iyi kimse yönetmez.

Kültür merkezleri, sergiler, söyleşiler elbette var. Ama çoğu zaman kadınlar için “uygun saat” sorunu vardır. Akşam etkinlikleri, özellikle Battalgazi’nin ara sokaklarında yaşayan bir kadın için sadece bir kültür faaliyeti değil, bir cesaret sınavıdır. “Geç kalma”, “yalnız gitme”, “ayıp olur” cümleleri, hâlâ en sık duyulan toplumsal uyarılardır.

Öte yandan İnönü Üniversitesi çevresinde yürüyen genç kadınlar, şehrin değişen yüzünü gösterir. Kot pantolonuyla rahatça yürüyen bir öğrenciyle, çarşıda başını eğerek yürüyen bir ev kadını aynı şehrin iki gerçeğidir. Malatya, bu iki hâl arasında salınır durur.

Düğünlerde, özellikle kırsala yakın mahallelerde, kadınlar halayın ritmini belirler. Ama o ritim düğün bitince susar. Sosyal yaşam, çoğu zaman “özel günlerle” sınırlıdır. Günlük hayatta kadınların sokağı sahiplenmesi hâlâ temkinli bir iştir.

Deprem sonrası konteyner kentlerde ise kadınların yükü daha da ağırlaştı. Çocuk, ev, travma, belirsizlik… Buna rağmen konteyner önlerinde kurulan küçük sohbet halkaları, Malatya kadınının direnç kültürünü gösteriyor. Sosyal hayat küçüldü ama dayanışma büyüdü.

Bu şehirde kadınlar çoğu zaman kendileri için değil, başkaları için yaşar. Ama Malatya’nın gerçek kültürü de tam burada saklıdır. Çünkü bu şehir, kadınlarının sabrıyla ayakta durur; sessizliğiyle taşır geçmişini.

Belki de artık sormamız gereken soru şudur: Kernek’teki banktan, Tecde’deki balkondan, Çarşı’daki o sessiz yürüyüşten daha fazlasını hak etmiyor mu Malatya’nın kadınları?